Iнтэрв'ю

Валянцін Акудовіч: “Мастацкая літаратура выканала сваю сакральную ролю”

Такія нетаропкія гутаркі са спадаром Валянцінам павінныя перыядычна з’яўляцца, хаця б для заспакаення і седатыўнага эфектукаб адчуць, што ўсё змяняецца, і ўсяму ёсць працяг. Алеся Лапіцкая задала філосафу колькі пытанняў – пра літаратуру, крытыку, час і кон.

 

Спадар Валянцін, якія значныя (і, магчыма, не заўважаныя іншымі) змены адбыліся ў беларускай літаратуры за апошнія дзесяць, пятнаццаць гадоў? 1999, 2004 год – здаецца, вельмі блізка, але адлегласць ужо ёсць

Ладная частка маёй кнігі “Разбурыць Парыж” прысвечаная аналізу тых пераменаў у беларускай літаратуры, што звязаныя з крахам камуністычная сістэмы і паўставаннем нацыянальнай Беларусі. Але фармат нашай размовы дазваляе хіба адно з акрайчыку зірнуць на тыя тэктанічныя перарухі.

Канцэптуальны разрыў з былым пачаў адбывацца ў беларускай літаратуры яшчэ да набыцця незалежнасці, напрыканцы 80-х гадоў. Ён быў запачаткаваны антыкамунізмам і нацыяналізмам, якія тады, як бурная паводка, запаланілі ўсю прастору мастацкіх тэкстаў. Амаль разам з імі ў літаратуру вярнуліся раней забароненыя рэлігійныя зместы і сэнсы. А паколькі новая літаратура пераважна фармавалася ў гарадскім асяродку, то нарэшце нашае прыгожае пісьменства набыло ўрбанізаваныя кантэксты. Трошкі пазней пачаўся перыяд “агрэсіі формы” (Л. Корань), калі былую жанравую аднастайнасць без шкадобы трушчылі шматлікія фармальныя пошукі. А разам з фармальнай разняволенасцю адбылася і бруталізацыя эстэтычнага дыскурса (яшчэ адна рэвалюцыя ў ад веку цнатлівым белліце)

Зрэшты, нават ў простым пераліку будзе залішне доўга згадваць усе тыя інавацыйныя перарухі, што за нейкія дзесяць год цалкам перайначылі ландшафт айчыннай літаратуры. Напрыканцы 90-х у ёй ужо амаль нічога не заставалася ад ідэалагічнай і эстэтычнай аднавымернасці сацрэалізму, які дамінаваў у нашай літаратуры цягам апошняга паўстагоддзя.

Наступнае дзесяцігоддзе (і па сённяшні час) наша літаратура ўжо функцыянавала (функцыянуе) ў рэжыме цалкам набліжаным да хоць якой еўрапейскай літаратуры (зразумела, тут гаворка пра пераважна фармальную набліжанасць). І на сёння гэта самае важнае, што адбылося з беларускай літаратурай за апошнія дзесяцігоддзі.

Фота Уладзіміра Суцягіна

Наколькі катастрафічнай падаецца сітуацыя з чытачом беларускамоўнай літаратуры?

Што і казаць, яна і сапраўды не вельмі добрая. Але ўжо ж напэўна лепшая, чым будзе заўтра. Кніг у свеце друкуецца ўсё болей і болей, а роля літаратуры ў жыцці чалавека ўсё ніякавее і ніякавее. Я пераважна гляджу “Еўраньюс”, дык там пра літаратуру згадваюць адно тады, калі памірае славуты пісьменнік (а жывым ён нікому не цікавы). Пэўна, за тысячагоддзі існавання мастацкая літаратура выканала сваю сакральную (як і сацыяльна-культурную) ролю. Магчыма, у яе яшчэ доўгі век, але ўжо кароткая перспектыва. Натуральна, і беларуская літаратура тут не выключэнне. Аднак той факт, што нашая літаратура пакуль ёсць нечым нашмат большым, чым проста літаратура, што з ёю не тым дык іншым чынам звязаны лёс беларускай мовы, а значыць, і лёс беларускай нацыі, усё яшчэ вылучае яе ў жывую і актуальную падзею беларускага этасу. (Дарэчы, ні французская, ні руская, ні якая яшчэ з вялікіх літаратураў свету такога звязу ўжо не маюць.)

Да таго ж, наша літаратура яшчэ не выказала шмат чаго, што можна выказаць толькі на беларускай мове. А ў гэтай справе колькасць чытача не самае істотнае.

Ці жыве Беларусь у эпоху постмадэрнізму – з улікам вяскоўцаў і жыхароў Рэчыцы, пенсіянераў і прадавачак з "Дынама"? Альбо і ў Францыі ХVІІІ стагоддзя адны жылі ў Асветніцтве, іншыя ў Сярэднявеччы, а хтосьці ў эпоху барока? Ці арганічны постмадэрнізм для літаратуры той краіны, якая жыве ў нейкі іншы гістарычны час?

У пэўным сэнсе вы самі і адказалі на ўласнае пытанне. Усе дэфініцыі, якія адрозніваюць эпохі міжсобку, толькі фіксуюць, што ў гэтай эпосе ёсць нешта такое (канцэптуальнае), чаго не было ў ранейшых. Але гэта зусім не азначае, што тут у адначассе ўсё спрэс перайначылася на іншы капыл. Да прыкладу, калі сёння чалавек ідзе да храма, каб адстаяць там некалькі гадзін рытуальнай службы, дык гэты час ён пражывае ў глыбокім сярэднявеччы. Менавіта пражывае, бо ў адрозненне ад музеяў культавыя храмы стагоддзямі і стагоддзямі ўтрымліваюць жывое жыццё той пары, калі яны канчаткова сфармавалі свой дагмат. Не лішне перабольшу, калі заўважу, што культавыя храмы — гэта адмысловыя машыны часу, якімі кожны з нас можа карыстацца хоць штодня…

А што да пытання наяўнасці тэндэнцыяў постмадэрна ў дыскурсе вяскова-правінцыйнай (паводле некаторых азначэнняў) літаратуры Беларусі, дык тут мой адказ спрошчвае сітуацыя татальнай глабалізацыі. Ад радыяцыі хоць неяк, але яшчэ можна схавацца. А ад глабалізацыі ўжо ніяк. Не тое, што на Беларусі, нават сярод пінгвінаў на Алясцы ад яе не схаваешся.

Між іншым, можа, хто яшчэ не ведае, татальная глабалізацыя і ёсць асноўнай характарыстыкай эпохі постмадэрна. Зразумела, і ў літаратуры таксама.

Як суадносіцца развіццё крытыкі і літаратуразнаўства на Беларусі і ў суседніх краінах? 

— Неяк (ужо даўно) адзін нямецкі літаратар выказаў мне сваё здзіўленне. Маўляў, у Нямеччыне на адну мастацкую кнігу з’яўляюцца дзясяткі рэцэнзій, а ў вас на дзясяткі кніг – адна. Магчыма, яго ацэнка трохі гіпертрафаваная, але ўвогуле слушная. Таму ў гэтай сітуацыі няма сэнсу рабіць параўнальны аналіз якасці нашай крытыкі з нейкай іншай.

Праца літаратурнага крытыка гэта не столькі творчасць (хаця і не без таго), колькі прафесія. Інакш кажучы, чалавек, які займаецца крытыкай, мусіць з свайго занятку няблага жыць (прынамсі, да пенсіі). А ў нас такога і блізу няма. У Беларусі я не ведаю ніводнага выпадку, каб для некага літаратурная крытыка была загалоўнай справай усяго жыцця (і штодзённага існавання). Заўсёды гэта толькі факультатыў, падпрацоўка, хобі… 

Рэзюме: у нас даволі патэнцыйна багатых літаратурных крытыкаў, што гады ў рады бліскуча дэманструюць свае здольнасці, але літаратурнай крытыкі, як самастойнага інстытута – няма. І зыходзячы з свайго ўжо немалога досведу, я не маю ніякай пэўнасці, што ён хоць некалі з’явіцца. Таму давайце прымаць сітуацыю такой, якая яна ёсць, за норму. І супакоімся, прынамсі на гэты конт.

Адной са значных падзей у беларускім літаратурным полі стала з'яўленне двух саюзаў пісьменнікаў. Магчыма, гэта не вельмі паўплывала на творчасць беларускіх аўтараў, але ў пэўнай ступені змяніла сітуацыю з выданнямі, інстытуцыямі, міжлітаратурнымі сувязямі. Наколькі карысным для беларускіх чытачоў і беларускай культуры стаў падзел пісьменніцкага саюзу?

Трохі няёмка вам пярэчыць, толькі я не бачу аніякай “значнасці” ў такой падзеі, як “з'яўленне двух саюзаў”. Ужо хаця б таму, што “чаргінцоўскі” саюз – гэта не саюз, а нейкая недарэчнасць. Натуральна, было б яшчэ большай недарэчнасцю з сурёзным “выглёндам” абгрунтоўваць, чаму ён – недарэчнасць… Тым болей, што праблема зусім не ў гэтым казусе. Рэч у тым, што ўсе літарацкія саюзы (і не толькі ў Беларусі) цяпер калі і выконваюць нейкую ролю, дык толькі глыбока факультатыўную. Яны практычна не ўплываюць на літаратурны працэс у агульным сэнсе. Што праўда, брэнд “саюза” ўсё яшчэ дапамагае шукаць і прывабліваць спонсараў, каб рабіць нейкія канкрэтныя справы. Да прыкладу, згадаю “другі” і вельмі сімпатычны мне саюз, які сёння ачольвае Барыс Пятровіч. Тут і выданне часопіса “Дзеяслоў”, і друк кніжыц (асабліва адзначу серыю “Пункт адліку”), і нядаўна арганізаваная “Школа маладога літаратара”… 

Разам з тым, Валерку Булгакаву не патрэбен быў ніякі саюз, каб стварыць і шмат год трымаць унікальны часопіс “Архэ”; ужо шаснаццаць год без усялякага саюзу у Беларускім калегіюме на аддзяленні філасофія/літаратура кшталтуюць таленты маладых літаратараў; незалежныя выдавецтвы “Логвінаў” ды “Галіяфы” выдаюць нашмат болей мастацкіх кніг, чым усе саюзы ды іншыя падобныя ініцыятывы разам узятыя.

Карацей кажучы, літарацкія саюзы ўжо даўно не адыгрываюць нейкай вызначальнай ролі, яны ўсяго толькі, кажучы мовай паліталогіі, адныя з шэрагу “актораў” агульнага літаратурнага поля. А калі нешта тут і вылучаецца сярод астатняга, дык гэта, бадай, выдавецтвы з іх уласнымі аўтарскімі асяродкамі. Менавіта імі цяпер пазначаюцца цэнтры літаратурнага жыцця. І гэта вельмі добра, бо так яно ёсць і ва ўсім “цывілізаваным” свеце…

Дарэчы, маё крытыканства феномена літарацкага саюза не зусім карэктнае, бо гэта меркаванне старонняга чалавека. Рэч у тым, што сам я цудоўна абыходзіўся і абыходжуся без хоць-якіх “саюзаў”, як уласна літарацкіх, так грамадскіх і, тым болей, палітычных.

Што з прачытанага апошнім часам найбольш вас уразіла?

Для чалавека, які актыўна і няспынна чытае кнігі ўжо больш за паўстагоддзя, азначэнне “уразіла” ніяк не пасуе. Даўным-даўно прамінулі тыя часы, калі кнігі мяне насамрэч уражвалі, літаральна скаланалі ўсю маю істу. Цяпер я проста знаёмлюся з імі як закарэлы прафесіянал, вылучаючы для сябе (а часам і для публікі) тое, што на мой погляд больш вартае ўвагі. З гэтай страты ўражлівасці мне трохі сумна, ды што тут паробіш…

На жаль, я не магу назваць тыя некалькі кніг, на якія апошнім часам перадусім звярнуў увагу. Рэч у тым, што ўсе яны апынуліся ў лонг-лісце прэміі Ежы Гедройца. А я сябра журы гэтай прэміі і таму да часу мушу маўчаць, як рыба аб лёд…

Літаратурная сітуацыя ў Беларусі часам падаецца даволі сумнай. Што трымае вас тут і надае сэнс літаратурнай працы? Альбо і ў нашай сітуацыі ёсць плюсы?

Тут мяне трымае не літаратурная сітуацыя (літаратурная праца), а Беларусь ва ўсёй паўнаце ўсіх сваіх дыскурсаў. Мне было ўжо сорак год, калі яна здарылася, як незалежная краіна. І толькі тады я зразумеў, што да гэтага ў мяне сваёй краіны не было. І ўсцешыўся неверагодна. Бо без гэтай незалежнай Беларусі не было б і мяне, як мяне. Тое ж самае магу сказаць і пра мой літаратурны кон. У іншай літаратуры ён не быў бы маім. (Ён быў бы як быў бы – усяго толькі). Таму каб я нават схацеў, дык не змог бы ацаніць нашу літаратурную сітуацыю ў такіх бінарных апазіцыях як «сумная», «багатая», «нішчымная», «патэнцыйная» і г.д. і да т.п. Бо мне важна ў ёй адно тое, што яна ёсць і ў ёй знайшлося месца для мяне, дакладней, у ёй было маё месца. І я з ім не размінуўся… Дарэчы, пасля заканчэння літінстытута ў Маскве, мяне моцна хацелі пакінуць на сталую працу ў часопісе «Знамя», а я заўпарціўся і вярнуўся ў Мінск, хоць тут мяне ніхто не чакаў. І толькі год праз дзесяць я здагадаўся, навошта вярнуўся — тут мяне чакаў мой кон.

Пытанні Алесі Лапіцкай

Чытайце таксама

апошнiя водгукi

Асабіста пасля знаёмства з кнігай узнікла жаданне завесці спецыяльны дыялектны слоўнік. Мова проста выкшталцоная. Моцна ўражаны "Выспамі".

Аповесць "Удог" - першы квіток у цікавы і незвычайны свет мастацтва слова Аўтара. Здзівіла ў першую чаргу мова і стыль. Перачытваць і разважаць.

Прачытаў пасля артыкула Ціхана Ч. на "свабодзе", застаўся ў захапленні. "Палкоўніку ніхто не піша", але пра рыбу :)

усе водгукi

Каментароў няма
Зарэгіструйцеся ці ўвайдзіце, каб пакідаць каментары і ставіць адзнакі
Дадайце кнігу, каб дапамагчы нам зрабіць самы лепшы каталог літаратуры ў байнэце